ئەدەب و هونەر

لە (کەوتنی ئاسمانەکان)ەوە بۆ(نەتەوەی زێرابەکان)

ئەنالیزەکردنێکی خێرا بۆ دوو رۆمانی(جەبار جەمال غەریب)

عومەر سەیدە

(جەبار جەمال غەریب)ی نوسەری باشووری کوردستان، پێشتر من چەند نوسینێکی دیکەیم خوێندوەتەوەو ئەو نوسینانەی پێشووتری بوونەتە سوژەی ئەوەی کە من دواتر نوسین و کتێبی ئەو بخوێنمەوەو لێرەیشەوە بەخوێنەر بڵێم: نوسینەکانی بخوێننەوە دڵنیام شتی نوێ دەبێت بۆتان.

دونیای ئەدەب بە گشتی و ژانری(رۆمان) بە تایبەتی زۆر فراوانە، بۆ ئێمەی کوردزمان، لەبەر ئەوەی خاوەنی ئەرشیفێکی کۆن نین لە نوسین کە بووبێتە بنەما و رێچکەی نوسین و قوتابخانەی رەوتە ئەدەبییەکان، لە سەدەی نۆزدەدا زۆرترینی نوسەرەکانمان بەشێوەی لاسایی کردنەوە، یاخود ئیلهامگرتن لە ئەدەبی دەوروبەرو هەندێکیش لە ئەدەبی جیهانی؛ نوسینی ئەدەبیمان هەیە، تەنانەت هەندێك جار کار گەیشتووە بە گواستنەوەی دەقاودەق.

بەبێ گەڕانەوە بۆ ناوهێنان لە شەستەکانەوە کۆپی ئەدەبی بیانی بە زمان و داهێنان و کەلتوری کوردی؛ هاتووەتە ناو دونیای ئەدەبی ئێمە، بەبێ لەبەرچاوگرتنی گرنگی و پێویستی داهێنانی خۆڕسك و کوردیانە.

لە دەیەی نەوەدەکانەوە تا ئێستایشی پێوە بەهۆی زۆربوونی شاڵاوی وەرگێڕان لە زمانەکانی دیکەوە، تەمی کۆپیکردنی ئەدەبی ئەوانی دیکە بەسەر بەرهەمی نوسەرانمان زاڵەو لێرەو لەوێ باس کراوەو نوسینی لە بارەوە کراوە، بەڵام هەندێك لەو رەخنەگرانە لەبری دیارییکردنی هۆکار و پاڵنەرەکانی پشتی دیاردەکە هاتوون بە نەفەسێکی گرژ و تەنگەنەفەسانە کەوتوونەتە هێرشکردن، بە کورتی یەکێك لە گرفتە گەورەکانی دونیای نوسینی کوردی، نەبوونی رێچکەی زانستی رەخنەیە کە ئەویش دواجار بەشێکە لە ئەدەب و خزمەت دەکات بەو سەردەمەو بە ئایندە، رەخنە بە گشتی تا ئێستا زۆرینە دابەشبوونە بۆ دوو بەش(هێرشکردن بۆ شکاندن) و(پیاهەڵدان بۆ سەرخستن) کە لە راستیدا هیچیان ئەکادیمی نین و هیچیان ناچنە چوارچیوەی خزمەت بە ئەدەب و زمانی کوردییەوە، بەڵکو هەر نوسینێك بۆ رەخنەگر پێویستە وەکو نوسین مامەڵەی لەتەکدا بکات، نەك کێ خاوەنێتی، دواتر هەوڵی شیکاریی بدات و پاشان ئەگەر توانای شکا بەسەریدا ئەنالیزەیەکی ئەکادیمی بکات، خۆ ئەگەر ئەو هەنگاوانە ناتوانێت بنێت باشتر وایە دەستی بۆ نەبات و تەنها وەکو خوێنەرێك بیانخوێنێتەوە، ئەرکی رەخنەکردنیش جێبهێڵێت بۆ کەسانی دیکە.

لەم باسەمدا من دەمەوێت ئەنالیزەیەکی خێرا بکەم بۆ هەردوو رۆمانی(کەوتنی ئاسمانەکان) و (نەتەوەی زێرابەکان)ی نوسەر(جەبار جەمال غەریب) کە لە ماوەی رابردودا لە لیستی ئەو کتێبانە بوون من خوێندمنەوە، دەشێت هەندێك خوێنەر نوسینەکەم بە(رانان) تێبگەن، بەهۆی شێوازی قسەکردن لەسەریان، بەڵام بۆ من نامەوێت زۆر چڕ لەسەر هەر یەکەیان بوەستم و شێوەنوسینێکی نائاشنا بەخوێنەرو دونیای نوسین و نوسەری ئێمە بەخێرایی بخەمە بەردەستی ئێوە، هەر بۆیە ئەم کارەم سەرەتا دەبێت، ئەگەر پێوستی کات وایکرد دەتوانم لە ئایندەدا بگەڕێمەوە سەریان و سەرجەمی ئەو تێبینیانەم بەشێوەیەکی ئەکادیمی لەبارەیانەوە بنوسمەوە کە پێویستە بۆ (ئەنالیزەکردنی تێکست)ێك.

سەرەتا گرنگە ئەوە بەبیر بهێنمەوە رۆماننوس لە خەیاڵگەریی خۆیدا سەربەستە چۆن تەوەری چیرۆکەکانی دەبات و دەهێنێت، یاخود لە کوێدا چیرۆکە لاوەکییەکانی رادەگرێت و لە کوێدا نزیکایەتی بەسەرهاتەکان لەگەڵ(فاکت)ەکانی مێژوو و یاخود ژیانی واقیعی بەیەك دەگەیەنێتەوە، یاخود هاوکێشەیەکی دژ بەیەك دەخولقێنێت لە تێگەیشتن و زیهنییەتی خوێنەرو چەندین بەسەرهاتی(ئەبستراکت)ی دەئاخنێتە نێو باسە نزیك لە واقیعەکانەوە، دواجار نابێت لەبیرم بچێت رۆماننوس(مێژوونوس) نیە بەڵام دەتوانێت رووداوە مێژووییەکان بکاتە رۆمان و ووردو درشتی بەبێ هەڵگێڕانەوەی راستی بکاتە تێکستێکی ئەدەبی سەرکەوتوو، نمونەیش زۆرن لە دونیای ئەدەبدا لێرەدا پێویستمان بە بیرهێنانەوەیان نیە، بەڵکو دەمەوێت بگەڕێمەوە سەر ئەو کتێبەی نوسەری ناوبراو.

 

لە کتێبی (کەوتنی ئاسمانەکان)دا نوسەر دەیانجار ئاسمان بەسەر خوێنەرەکانیدا دەخات ، بە تایبەت ئەو خوێنەرانەی دەتوانن ئەگەر شتێکی کەمیش بێت لە جوگرافیای وڵات و جیاوازی نەتەوەیی و رقی مێژوویی بزانن و ئەگەر لە دەیەی هەشتاکان و ناوەڕاست و کۆتایی نەوەدەکان و سەرەتای ساڵانی دوو هەزاردا ژیابن.

لەم رۆمانەدا (جەبار جەمال غەریب) چیرۆکگەلی نائاشنا و نامۆ، هەندێکیشیان دوور لە بیری تاکی کوردی ساڵانی دوای راپەڕین جێدەکاتەوەو بەڵکو هێڵ و باکگراوندی گشتی رۆمانەکەیشن، نەك هەر ئەوەندە بەڵکو دیاردەکانی دوای راپەڕین دەبنە سوژەی پڕ خەیاڵکردن و فراوانکردنی پانتایی رۆمانەکە، کە سەرەتا جوگرافیا و رووداوەکان لە نێوان دوو شارەو گرنگترینیان ناو(ئۆتۆمبێل)ێکەو دواتر بەرەو پایتەخت و پاشان جەنگی هەشت ساڵەی نێوان عێراق – ئێران و پشتی دیوارەکانی زیندان و تێپەڕینی ساڵان و دیوی دووەمی شوێن و کات، شوێنکات(زمکان) لەم رۆمانەدا گرنگییەکی زۆری هەیە، یەکێك لە شتە جێ سەرنجەکانی رۆمانەکە کاتە لە تەوەری گشتی رۆمانەکەدا، بە مانایەکی دیکە کات وەکو باکگراوند بەکار نەهاتووە، بەڵکو هێڵی سەرەکی رۆمانەکە بەو ساڵانەدا تێدەپەڕێت شتێکی کەم نەبێت درك بەوە دەکرێت ساڵەکان بوونە بە سەرگوزشتەیەك لە زاری حیکایەتخوانێکەوە ئەگەرنا رۆماننوس گەشتێکی جادوئامیزت پێدەکات بە ساڵانێکدا کە سێ دەیە بە دوای یەکدا بە رووداو و بەسەرهاتەکانییەوە، راستە دەشێت بۆ خوێنەری تەقلیدی لاقرتێ بەوە بکات کە چیرۆکی(تابۆ)ی تێکەوتووەو بە پێی داب و نەریتی کۆمەڵگە شتێکی قێزەوەنە، بەڵام ئەگەر خوێنەر و رەخنەگران بڕواننە کەیسەکانی دادگا و بەسەرهاتە شاراوەکانی ئەم وڵاتە چیرۆکی(تابۆ)ی زۆر کارەساتبارتر بوونی هەیە و ناکرێت ئەوە وەکو تانەدان لە نوسەر وەربگیرێت، بەڵکو دەبێت بزانین ئەو رووداوانەی بەپێی ساڵ و سەردەمەکان جێی کردووەتەوە دەبێتە وێنای شێوە راستی لەبەرچاومان یاخود وەکو کۆمەڵە بەسەرهاتێکی نادیدەو نامۆ دەمێننەوە!! بۆ من وەکو خوێنەر چەندین جار بەو کۆڵانانەدا رۆیشتووم کە لەو رۆمانەدا هەیە لە هەردوو شاری(کەرکوك) و(سلێمانی) و هەندێك جار لەو شوێنانەدا رۆمانەکەم بیر هاتووەتەوە، چونکە نوسەر زۆر بە سەلیقەوە وێنای شوێن و رووداوەکانی کردووەو بارێکی دەروونی تایبەت دروست دەکات بۆ خوێنەر.

بۆ من کە ساڵانێك لە کەرکوك ژیاوم دەشێت هەندێك لەو بەسەرهاتانە جێی رەخنە بن و پێم وابێت دژبەری تیادایە، بەڵام دەشێت شتگەلێك روویاندابێت و پێچەوانەی واقیع بن، یاخود نوسەر لە خەیاڵگەریی خۆیدا وەها رووداوێك وێنا دەکات و دەیگونجێنێت لەگەڵ هێڵی سەرەکی رۆمانەکەو چیرۆکە لاوەکییەکانیدا و لەوەیشدا سەرکەوتوو بووەو من بە عاتیفەی خۆم بڕیاری لەسەر نادەم، چونکە رۆمانەکە وەکو رووداو و پانتایی دەق و گەمەکردن بە سایکۆلۆژیای خوێنەرو پەلکێشکردنی خوێنەر سەرکەوتووەو دەمێنێتەوە سەر ئەوەی چ جۆرە خوێنەرێك دەیخوێننەوە، بە داخەوە دەڵێم: دەبێت لە نەریتی باوی شیکاریی بێمە دەر و لە دەرەوەی باسەکە سەبارەت بە خوێنەری ئێمە شتێك بڵێم:"خوێنەری ئێمە بەپێی دابونەریت و کەلتور و دەستوری خێڵ و کۆمەڵگە دەڕواننە کتێب و بڕیاری لەسەر دەدەن، نەك بە دونیابینی خوێندنەوەوە چونکە زۆرینە خوێنەری کاتیین و ئەگەر بەشێك خوێنەری راستەقینەیشمان هەبن خۆ فریای هەموو کتێبەکان ناکەون"، هەر بۆیە دەمەوێت سەبارەت بەم کتێبە دوادێڕ لەم بابەتەدا بڵێم:"کەوتنی ئاسمانەکان بۆ من پێویست دەکات لە دەرفەتێکی دیکەدا جارێکی دیکە بیخوێنمەوە، چونکە وا هەست دەکەم تەواوی رووداوەکانی هەر بەشێکی پەیوەستە بە ژیانی کۆمەڵە خەڵکێکەوە کە من ناسیومن یاخود هەست دەکەم بیانناسم و ئەم نوسەرە کۆلاجی کردوون".

 

لە رۆمانی(نەتەوەی زێرابەکان)دا زۆر جیاوازتر نوسەر دەدویت، گرنگی ئەم رۆمانە بۆ منی خوێنەر و شیکەرەوە ئەوەیە کە ئەو زۆرترینی جوگرافیای رووداوەکانی بردووەتە ژێر زەمینی پایتەختی عێراقەوە، لە (بەغداد) روو دەدەن، تەنها شتێك ئەو رۆمانە(نەتەوەی زێرابەکان) بە رۆمانی(کەوتنی ئاسمانەکان)ەوە دەبەستێتەوە ئەویش ئەوەیە کە یەك نوسەر هەردووکیانی نوسیوە(جەبار جەمال غەریب) ئەگەرنا ئەم دوو رۆمانە سەر بە دوو رەوتی نوسینی جیاوازن ئەگەرچی لە هەندێك خەیاڵ و رووداودا بە خوێنەر دەڵێت:"ئەها بزانن لەم وڵاتەدا چی دەگوزەرێت، ئێمە لە نێو فاجیعەکانی سەدەی بیست و بیست و یەکداین و ئێمەین زبڵ و خاشاك، ئێمەین کراوین بە نەتەوەی زێرابەکان" بەڵام رۆمانی(نەتەوەی زێرابەکان) ئەگەر بکرێت بە هەر زمانێکی بیانی، دەبینن لە کتێبخانەکاندا دەچێتە بەشی رۆمانی(فەنتاسی)، هەروەکو رۆمانەکانی (هاری پۆتەر) و (لۆرد ئۆف زە رینگ) و کۆمەڵێكی دیکەی جیهانی، هەڵبەت وەکو پیاهەڵدان ناڵێم، بەڵکو مەبەستمە بڵێم سەر بە ستایڵی رۆمانی فەنتاسییە.

بەڵام ئەم رۆمانە هێندە دڵکێشە، لەگەڵ خۆیدا دەتبات تا ئەو شوێنەی حەز بکەیت تۆیش یەکێك بیت لە ئەندامانی نەتەوەی زیرابەکان، ئەگەر لاشەکەت بە دەبەی بەتاڵ و پلاستیکی فڕیودراویش بونیاد نرابێت، بەڵام گرفتی سەرەکی رۆمانەکە ئەوەیە کە بەو قەبارە بچووکەیەوە پێویستی بە خوێنەری جدی هەیە، بە واتایەکی دیکە ئەم رۆمانە لەبەر هێڵی سەرەکی و چیرۆکە لاوەکییەکانی کە پشتیان بەستووە بە پەڕجوو و بەسەرهاتی فەنتاسی، لەگەڵ چیرۆکێك کە هێڵی سەرەکی بۆ کوردزمان نائاشنایەو بەباشی ناتوانێت لەگەڵ بەسەرهاتەکاندا بەخێرایی تێپەڕێت، ئەگەرنا ئەم رۆمانە (نەتەوەی زێرابەکان) و رۆمانی پێشووتر (کەوتنی ئاسمانەکان) ئەگەر بکرێنە سەر زمانە زیندووەکانی دونیا، دڵنیام قسەی زۆر جیاوازتریان لە بارەوە دەکرێت، هەروەها پێگەی جودایان دەبێت لەلای خوێنەری جدی کتێب.

زیاتر پیشان بدە

بابەتی پەیوەندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *