بیروڕا

کورد لە عێراق چی بکات؟

كوردستان ئەحمەد

ریفراندۆم یەکەمین هەوڵی راستەقینەی کورد بوو لە عێراقدا , کە بەدرێژای مێژوی کورد لە و ناوچەیەدا بەم شێوەیە بەرونی داوای جیابونەوە و بوێری جیابونەوەی نەکردووە, نەشیویستوە  بەم شێوەی ئێستا بە بێ منەتانە بروانێتە دراوسێکان و هەر بەم چەشنەش  بوو لە گەڵ واڵاتانی  ئەورپیدا

زۆر کەس و لایەن پێێان وابوو کە ئەنجامدانی ریفراندۆم پرۆژەیەکی دەرەکی یاخود پلانێکی هەڵە و خراپە بۆ کورد لە ئێستای عێراق داو لە ئایندەیشدا بەڵام بە کۆی گشتی پرۆسەکە چەندین پەیامی گرنگی بەخشیە ناوچەکە و  عێراق و جیهان  ئەویش ئەوەبوو کە میلەتێک هەیە و ناوی کوردەو هەرکاتێک بۆی برەخشێت بێگومان دەیەوێت دەوڵەتی هەبێت.

ئێستا گرنگ نییە یفراندۆم چی بوو, گرنگترن خاڵ ئەم پرۆسەیەدا  کردنەکەیەتی نەوەک هیچی دیکە چونکە پەیامێکی وەهای ناردە دەرەوە کە هەموو لایەک ئەو تێبینیە بەرچاو بگرن کە ئەوان دەیانەوێت لە چوار چێوەی قەواۆرەیەکی سەربەخۆدا گرنگی بەپێکەوە چیان وگرنگی بە جیهان بدەن.

عێراق بۆ کورد لە هەموو وڵاتێکی تر خراپتر وتۆقێنەر تر بووە , بەدرێژای مێژوی پر کێشمەکێشی  ناوچەکە عێراق بە هەموو پێک هاتەی ئاینی و نەتەوەکانیەوە بۆ کورد خەتەرترن بووە و هەر عێراقیش زۆربەی  شۆرشە کوردیەکانی سەرکۆنە کردووە و بوەتە هۆکارێک بۆ ئەوەی کە شت گەلێکی وەک سەر بەخۆی لە ناو بچێت.

ئەم هەڵوێستە سیاسیەی گەلان و ئاینەکانی عێراق لە کاتێکدا بووە کە کوردەکان هەموییشە رۆڵێ ئیجیابیان بینیوە لە بونیاد نانەوە و پاراستن و رێکخستنەوە و چارەسەری  زۆرێک لە کێشەکانی عێراقیشی کردووە  بوەتە پردێک بۆ رێکخستنەوەی تەواوی کێشەکانی عێراق

 عێراقی نوێ پاش پرۆسەی رزگاری لە سیتمی دکتاتۆری بۆ ئەم سیستمەی ئێستا, کورد رۆڵێکی بونیاد نەرانەی بۆ عێراق باش و بۆ خۆ خراپی نوانددوە لە چوار چێوەی وڵاتێکدا کاری کردووە کە هەموییشە سەرکۆنە کەرێکی ئەکتیڤ بووە بۆ ئەوان, عێراق هەمیشە  کەشتیەک بووە کە کورد دروستی کردوەتەوە  بەڵام دواجار کەشتیوانەکانی ئەم کەشتییە  کوردیان بە کەلەپچەی لە چوارچێوەی برسیکردن و ناچار کردن و کوشتندا جێ هێشتووە.

 

ئێستا کورد لە قۆناخێکی تۆقێنەردایە لە عێراقدا, چونکە لە سەدا ٥١ی ئەو خاکەی کە کورد بە هی خۆی دەزانی کە گرنگی ستراتیژی ئابوری و سیاسی و سەربازی بۆ کورد هەبووە  ئێستا لە دەست ئەو عێراقەیە کە هەەمییشە کرمیی سەری کورد بووە.
ئێستا هەیمەنەی سیاسی وئابوری و سەربازی کورد لە عێراقدا کەوتوەتە دەست عێراق و پەیوەندیەکان لە پەیوەندی دوو  هاورێوە گۆرداراوە بۆ پەیوەندی نێوان   بەرپرسێک و بەردەستێک کە هەمییشە ئەمرگەلێک بەسریدا دەکات کە ناتوانێت بڵێت  ئەنجامی نادەم.

کوردەکان ئێستا لە عێراقدا بەناچاری ماونەتەوە, هەم لە لایەن بەغدادەوە ناچار کراوە کەبمێنێتەوە هەم خۆی ناچارە بمێنێتەوە چونکە لەماوەی رابردوودا هەرگیز نەیتانیوە  چت گەلێک بۆ خۆی کۆبکاتەوە کە بتوانێت لەسەری بژیت. 

سەرکردایەتی سیاسی کورد چەمکێکە کە هەرگیز بەسەر کوردەکانی باشوردا ناتوانیت بی چەسپێنیت چونکە لە  سەرەتای شۆررشی کوردیەوە هەتاکو ئەمرۆش نەیانتوانیوە لەسەر یەک رستەش رێک بکەون ئەوەش گەورەترین کێشە بووە بۆ کورد لە عێراقد

 

کورد لە عێراقدا چۆن کێەشکانی چارەسەر بکات؟
کورد پێش ئەوەی بەدوای سەربەخۆی یان هەر هەنگاوێکی جیابونەوەدا هەنگاو بنێ دەبێت خوێندنەوەیەکی ماقول بۆ پرسی کرد بکات لەوەتێبگات چی دەوێت و داوای چیی دەکات و دەیەوێت چیی بێت .

 

داواکردنی مافی کورد ل عێراقدا شتێکەو مافی سەربەخۆی کورد بەگشتی شتێکی ترەچونکە ئەم دوو پرسە هەردوکیان خوێندنەوەیەکی  رونی پێویستە  دەبێت  لەوە تێبگەین کە ئەگەر کورد دەیەوەێت سەر بەخۆ بێت ئەوە پرسێکە پەیوەندی بە هەەمووو جیهان بەتایەبتی ( تورکیا – عێراق – ئێران – سوریا) وە هەیە, خۆ ئەگەر کورد داوای مافەکانی دەکات لە عێراقدا ئەوە شتێکی ترە و راستەوخۆ پەیوەندی بە جۆری مافەکانەوە هەیە.
دەستوری عێراق و وڵاتانی هاوپەیمانی عێراق و ئەمریکا و ئەورپا تەنانەت تەواوی لایەنە عێراقیەکانیش لەوە تێدەگەن کە کورد ئەگەر بەشێوەیەکی ستاندەرانە داوای مافەکانی بکات ئەوە هەموو دونیا لەسەر مافەکانی دێتە دەنگ و دەتوانێت هەموو خواستەکانی بەدی بهێنێت.

کورد لە عێراقدا بەدوو پێوەر دەتوانێت کار لەسەر مافەکانی بکات و ئەوەی دەیەوێت بەدەستی بهێنێت هەروەها ئەوە بکات  پێویستە لە پێناو میلەتەکەیدا بیکات کێشەکانی کوردیش لە عێراقدا دوو بەشی سەرەکین

 

 یەکەم – کورد و عێراق و کەرکوک
یەکێک لە کێشەکانی کورد لە عێراقدا کێشەی خاکە, کە بەدرێژای مێژوو نەیتوانیوە ئەم کێشەیە لەعێراقدا چارەسەر بکات لەکێتێکدا چەندین هەلی زێرینی بۆ هاتوەتە پێشەوە بەڵام بەهۆی خۆفرۆشی و نەبونی سیاسەتی هەڵەوە نەیتوانیوە هەلەکان بقۆزێتەوە.
کورد دەبێت کەرکوک وەک کارتێکی بەهێز بەکار بهێنێت و ئاگای لەوەبێت کە دەبێـ کەرکوک لە ژێر رکێفی خۆیدا بێت و ئابوریەکی باشیی هەبێت لە ڕێگەی کەرکوکەوە ئەمەش لە کاتێکدایە کە  لەرابردوودا جگە لەدۆشیتی ئەو شارە و خۆردنی مافی کەمایەتیەکانی دیکەی شارەکە هیچی تری نەکردووە.
کەرکوک یەکێکە لە کێشە هەرە گەورەکانی کورد لە عێراقدا و تەنها رێگەش بۆ بەدەست هێنانەوەی ئەوەیەکە لە پرۆسەی سیای عێراقدا لەکاتی دابەشکردنی دەسەڵاتەکاندا هەموو کارێک بۆ بەدەستهێنادنی دەسەڵاتی رەها لەو شارەدا بکات.
دووەم – کورد و عێراق و بودجە
یەکێکی تر لەکێشە هەرەگەورەکانی کورد لە عێراقدا بریتیە لە کێشەی بەشە بودجەی هەرێمی کوردستان کە هەتا بە ئەمرۆش لە ٢٠٠٣ وە تا ئەمرۆ نەیتوانیوە ٧٠ دەر سەدی ئەو برەپارەیەش کە بۆی دیاریکراوە بەچنگ بهێنێت ئەویش بەهۆی ئەوەی کە ئەو نوێنەرانەی کە ناردونیەتە عێراق نوێنەری فاشیل و حزبی و نەخوێنەوار و کەسی بەرژەوەندی پەرست بوون کە زۆر جار لە پێناو بەرژەوەندیەکی شەخسی و حزبیدا  گەوەرترین چانسیان  لەدەست داوە.
هەمولایەنەکان دەبێـت لەوە تێبگەن کە کورد بوون لە عێراقدا بەواتای هاوڵاتی بونی عێراقی دێت و دەبێت وەک هاوڵاتیەک لە ێراقدا ماەڵە بکات بۆ ئەوەی وەک هاوڵاتیەکی عێراقی مافە ئابوریەکانی بەدەست بهێنێت و چارەسەی کێەشەکانی عێراق چارەسەر بکات

چۆن کێشەکانی کورد  لەعێراقدا چارەسەر دەکرێت؟

 

کورد لە پێشە هەموو شتێکەوە دەبێـت لەوەتێبگات هەتا وەک هاوڵاتیەکی عێراقی مامەڵە نەکات ناتوانت هیچ لەومافانەی بەدەست بهێنـێت کە هەیەتی, چەنکە تاکی کوردی پێێ وایە شتێکی ترە لە عێراقدا و عێراقیەکانی دیکەش پێێان واەی کورد جیاوازە لەوان و دەستوری عێراقیش دەڵێت کورد هاوڵاتی عێراقییە واتە هەموومان هاوڵاتی عێراقین .
کاتێک لە چوارچێوەی هەرێمێکی فیدراڵدایت لە عێراقدا کەواتە کەواتە تۆ هاوڵاتیەکی عێراقیت ئەمەش ئەوەناکا تۆ لە کورد بوون پەشیمان دەبیتەوە یان دەیسریتەوە, ئەرکی تۆیە وەک عێراقیەک مامەڵە بکەیت واتە کوردێکی عێراقی نەک وەک نەتەوە مامەڵە بکەیت چونکە لە عێراقدا ئێمە وەک  هاوڵاتی ماەڵەمان لەگەڵ دەکرێت.

لە لایەکی تریشەوە کورد دەبێـت لەوە تێبگات کە ئێمە لە عێراقدا بەشەبودجە یاخود پشکی بودجەمان هەیە بەچەند مەرجێک نەوەک پارەی موچەمان لەلای عێراقەوە پێدەدرێت,لەکاتێکدا هەرێمی کوردستان ئەبێت ئەو مەرجانە جێبەجێ بکات کە بۆیدانراوە یاخود لەسەر رێککەوتوە تا وەکو بەشە بودجەی خۆی وەربگرێت.

 

لە چوارچێوەی ئەو کێشمەکێشانەی کە باسکرا کورد دەتوانێت کێشەکانی چارەسەر بکات وەلێ ئەکەر  لەئێستادا  دەیەوێت چارەسەری کێشەکانی بکات دەبێت پرۆسەی سیاسی لەعێراقدا پەک بخات.
دەبێت کورد چی بکات لە عێراقدا
کورد دەبێـت  بریار بدات بایکۆتی هەڵبژاردنەکان بکات لە هیچ شوێنێکدا و هیچ پارتێکی کوردی بەشداری پرۆشەی هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی عێراق نەکات و بەتەواوەتی دروکەوێتەوە لێێ 

دەبێت کورد سەرجەم پلەو پایە ئەمنی و ئابوری و حکومی و پەرلەمانیەکانی عێراق جێبهێڵێت و بگەرێتەوە هەرێمی کوردستان وهەموو پرۆسەکان بداتەوە دەست کۆماری عێراق

 

دەبێت کورد بەهەموو شێوەیەک هەموو ئەو پشکە ئابوریانە لە عێراق وەرنگەرێت و رەدیان بکاتە تا ئەوکاتەی وەک خۆی لێدێتەوە 
ئەگەر کورد ئەم کارانە بکات ئەوە عێراق ناچار دەبێت بەسەرجەم داواکاریەکانی کورد رازی ببێت و لیژنەی بالا بۆ هەرێمی کوردستان بنێرێت و ناچار دەبێت هەموو داواکاریەکان قبوڵبکات

 

لەلایەکی تریشەوە کە ئەمریکا بەرپرسی چەسپاندنی دیمکراسیە لە عێراقدا لەسەر ئەم پرسە بێدەنگ نابێت و زەختی گەورەدەخاتە سەرعێراق بۆ جێبەجێکردنی ئەو مافانەی کە کورد لە چوار چێوەی عێراقدا هەیەتی.
تاکە خاڵێک گرنگ بێت ئەوەیە کورد سەرکردایەتیەکی راستەقینە دروستبکات هەموو ئەوخاڵانە جێبەجێبکات یەیەک دەنگ روو بەروی عێراق ببنەوە .
زیاتر پیشان بدە

بابەتی پەیوەندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *